W dniu 15 lipca minął rok, od kiedy ponownie w polskim systemie prawa podatkowego funkcjonuje generalna klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania. Z założenia stanowi ona narzędzie umożliwiające fiskusowi  walkę z praktykami określanymi jako „agresywna optymalizacja podatkowa”. Gdzie zatem znajduje się granica wskazująca jakie działania stanowią nadużycie, a jakie są konsekwencją świadomego planowania podatkowego z wykorzystaniem dostępnych prawem rozwiązań?

Narzędzie, jakim jest klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania w takim założeniu jak funkcjonuje obecnie, obowiązywało już w polskim systemie prawa podatkowego w latach 2003-2005. Instytucja ta ma za sobą burzliwe dzieje: dwukrotnie w tym czasie wypowiadał się w jej sprawie Trybunał Konstytucyjny, który ostatecznie orzekł o jej niezgodności z ustawą zasadniczą. Efektem tego było zniknięcie klauzuli na ponad dekadę z rzeczywistości podatkowej. Próbę jej wskrzeszenia podjęto wprowadzając do Ordynacji podatkowej art. 199a, który co prawda umożliwiał organom podatkowym interpretowanie treści czynności prawnej zgodnie z zamiarem stron tej czynności, jednakże jego praktyczne znaczenie w walce z unikaniem opodatkowania było znikome. W tym czasie wielokrotnie wspominano o konieczności stworzenia narzędzia, które umożliwi zapobieganie praktykom polegającym na podejmowaniu przez podatników legalnych, czynności prawnych służących jedynie zminimalizowaniu obciążeń podatkowych. Obowiązujące obecnie w tym zakresie przepisy mają służyć regulacji granic legalnej optymalizacji podatkowej.

Co zatem jest zakazane?

Klauzula znajduje zastosowanie w stosunku do czynności dokonanych przede wszystkim w celu osiągnięcia korzyści podatkowej, sprzecznej z przepisami prawa podatkowego. Ponadto ustawa wskazuje, że wyznacznikiem takiego działania ma być jego sztuczny charakter, którego jedynym uzasadnieniem jest uzyskanie korzyści podatkowej. Jeżeli sposób działania podatnika jest sztuczny, tzn. jeżeli nie zostałby zastosowany przez podmiot działający rozsądnie i kierujący się zgodnymi z prawem celami innymi niż osiągnięcie korzyści podatkowej sprzecznej  z przepisami prawa podatkowego– działalnie takie nie skutkuje osiągnięciem korzyści podatkowej.

Przy ocenie, czy sposób działania był sztuczny, należy wziąć pod uwagę w szczególności występowanie:

  • nieuzasadnionego dzielenia operacji lub
  • angażowania podmiotów pośredniczących mimo braku uzasadnienia ekonomicznego lub gospodarczego, lub
  • elementów prowadzących do uzyskania stanu identycznego lub zbliżonego do stanu istniejącego przed dokonaniem czynności, lub
  • elementów wzajemnie się znoszących lub kompensujących, lub
  • ryzyka ekonomicznego lub gospodarczego przewyższającego spodziewane korzyści inne niż podatkowe w takim stopniu, że należy uznać, że działający rozsądnie podmiot nie wybrałby tego sposobu działania.

Ponadto należy mieć na uwadze, że czynności podejmowane przez podatnika mogą być również uznane za stanowiące unikanie opodatkowania, gdy organ uzna, że pozostałe cele ekonomiczne lub gospodarcze czynności, wskazane przez podatnika, należy uznać za mało istotne.

Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania nie ma zastosowania:

  • jeżeli korzyść podatkowa lub suma korzyści podatkowych osiągniętych przez podmiot z tytułu czynności nie przekracza w okresie rozliczeniowym 100 000 zł, a w przypadku podatków, które nie są rozliczane okresowo – jeżeli korzyść podatkowa z tytułu czynności nie przekracza 100 000 zł;
  • do podmiotu, który uzyskał opinię zabezpieczającą;
  • do podatku od towarów i usług oraz do opłat i niepodatkowych należności budżetowych;
  • jeżeli zastosowanie innych przepisów prawa podatkowego pozwala na przeciwdziałanie unikaniu opodatkowania.

Co jest dozwolone?

Na nas wszystkich ciąży moralny obowiązek ponoszenia ciężarów na rzecz państwa. Konstytucja RP wskazuje, że każdy jest zobowiązany do płacenia podatków, jednak  żaden z przepisów prawa nie nakłada na podatników płacenia podatków w najwyższej możliwej wysokości. Nawet ustawy podatkowe przewidują możliwość takiego ukształtowania swoich zobowiązań, aby stanowiły one adekwatny element naszego życia gospodarczego. W ten sam sposób powinno się rozumieć klauzulę o unikaniu opodatkowania. Nie zakazuje ona takich zachowań, w których podatnik działa w typowy sposób dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, tzn. dąży do pomnożenia zysków i wyeliminowania strat. Zakłada jednak, że podatnik ten zachowa się z jednej strony racjonalnie gospodarczo, z drugiej – neutralnie podatkowo.

Nie jest zatem niedozwoloną praktyką zmiana formy opodatkowania z zasad ogólnych (skala podatkowa) na podatek liniowy lub ryczałt, ani też korzystanie z przewidzianych prawem zwolnień czy ulg. W tym stanie rzeczy warto jednak zadbać o rzetelne doradztwo podatkowe, które pozwoli nam uniknąć wątpliwości co do tego, czy stosowane przez nas rozwiązania mogą stanowić przedmiot zainteresowania organów podatkowych.

Jeżeli masz wątpliwości czy podejmowane przez Ciebie działania stanowią czynności, do których może mieć zastosowanie klauzula o unikaniu opodatkowania, skontaktuj się z nami.

Zuzanna UmińskaDoradca podatkowy